Blijvers van Blykers: Shukhovs radiostation

In zijn tweede bijdrage in de rubriek Blijvers van Blykers neemt Kris Blykers van BLIEBERG architects of a circular economy ons mee naar het Rusland van begin 20ste eeuw, waar Vladimir Shukhov wellicht zonder het zelf te beseffen met hyperboloïde structuren voor een radiostation pionierswerk leverde op het vlak van circulair ontwerpen en bouwen.

Telkens er in de geschiedenis een tekort was aan bouwmaterialen, waren creativiteit en een circulaire aanpak daarop vaak een goed antwoord. Een mooi voorbeeld zijn de stalen hyperboloïde structuren van Shukhov, een ontwerp voor een nieuw radiostation in het Rusland van begin 20ste eeuw.

Na de Eerste Wereldoorlog was staal in Rusland plots een schaars goed. Bovendien was er een groot tekort aan performant materieel en geschoolde bouwvakkers en arbeiders in het algemeen. Zowel de oorlog als de Russische Revolutie lieten zich gevoelen.

Toen Lenin in 1919 een decreet uitvaardigde met de vraag om in Moskou zo snel mogelijk een radiostation te installeren geëquipeerd met de meest vooruitstrevende en krachtige installaties en machines, werd Shukhov uitgeroepen tot de winnaar van de daartoe uitgeschreven architectuurwedstrijd.


Slim design

Zijn toren bestaat uit zes op elkaar gestapelde secties. Elke sectie is een ‘single cavity hyperboloid structure of rotation’, vrij vertaald een hyperboloïde rotatiestructuur met enkele holte, gemaakt van een stalen lattenwerk. Het design minimaliseert de windlast die op de toren inwerkt, de meest risicovolle factor bij hoogbouw. Een slim design, vandaag belangrijk en zelfs de eerste stap om circulair te kunnen bouwen.


Hergebruik en lichtheid

De hoeveelheid staal die voor zo’n hyperboloïde structuur nodig is, is vele malen kleiner dan bij een traditionele vakwerkstructuur. Als de toren zou zijn gebouwd tot zijn oorspronkelijk beoogde hoogte van 350 meter, zou zijn gewicht met 2.200 ton minder dan een derde hebben bedragen van dat van de Eiffeltoren in Parijs, die ook een hoogte heeft van zo’n 350 meter maar een traditionele vakwerkstructuur heeft. Uiteindelijk werd Shukhovs radiostation slechts 160 meter hoog, omwille van het tekort aan staal, zelfs al werden er tweedehandse stalen profielen gebruikt. Die waren afkomstig van ontmantelde bruggen en fabrieken. Materiaalschaarste, ook vandaag een driver voor circulair bouwen, dat zich net als Shukhovs toren ook kenmerkt door eigenschappen als lichtheid van structuur en hergebruik.


Eenvoud en modulariteit

Gezien het tekort aan geschoolde arbeidskrachten, dienden de arbeiders op de werf zelf geschoold worden. Dat vereiste een design ‘for dummies’ dat eenvoudig kon gerealiseerd worden. Shukhovs toren kon gebouwd worden zonder kranen en steigers en wel door de telescopische methode: de bovenste secties werden op de begane grond in mekaar gestoken en doorheen de al uitgevoerde secties naar boven getrokken met lieren en katrollen. Eenvoud was essentieel in het concept. Hoewel ze ogenschijnlijk gebogen zijn, bestaan hyperboloïde structuren uit louter rechte stukken van steeds dezelfde lengte die aan mekaar geriveteerd worden op elke kruising. De horizontale ringen dienen ter verstijving van het geheel.  Eenvoud en modulariteit ontwerprichtlijnen voor circulair bouwen.


Esthetiek speelt rol in circulariteit

Het was uiteraard geen item in het toenmalige ontwerp van de toren, maar het filigraine design heeft zeker een bepaalde esthetische kwaliteit. Toen in de lente van 2014 werd voorgesteld om de toren te slopen, brak er een gepassioneerde internationale campagne los om de toren te laten beschermen, wat in 2017 resulteerde in een plaatsje op de lijst van beschermde landmarks. Esthetiek speelt dus wel degelijk ook een rol om een constructie een lang leven te geven.

Epiloog: in 1990, zeventig jaar later, hield de toenmalige BRT een internationale Design and Build-wedstrijd voor een gelijkaardige zendmast, met een hoogte van ongeveer 300 meter. Het winnende ontwerp werd uitgevoerd met 30.000 ton beton, waarvan de helft als fundering, en ongeveer 1.100 ton wapeningsstaal. Kort door de bocht kan men stellen dat Shukhov de klus zou geklaard hebben met het dubbele van de hoeveelheid wapeningsstaal alléén, maar met het schrappen van alle beton. Al dient wel gezegd dat de schotelantennes begin 20ste eeuw wellicht een stuk minder wogen dan die in 1990.

Deel dit artikel:

Onze partners

GAimage